Spomenici prirode 

Spomenik prirode je manja neizmenjena ili delimično izmenjena prirodna prostorna celina, objekat ili pojava, fizički jasno izražen, prepoznatljiv i/ili jedinstven, reprezentativnih geomorfoloških, geoloških, hidrografskih, botaničkih i/ili drugih obeležja, kao i ljudskim radom formirana botanička vrednost od naučnog, estetskog, kulturnog ili obrazovnog značaja. Spomenik prirode može biti: geološki, geomorfološki, speleološki, hidrološki i botanički (pojedinačno stablo, arboretum, drvored i dr.) (član 31 Zakona o zaštiti prirode „Sl. gl. RS“, broj 36/09, 88/10, 91/10 – ispravka 14/16 i 95/18 – dr. zakon).

Spomenik prirode „Miljakovačka šuma“

Spomenik prirode „Miljakovačka šuma“ nalazi se na teritoriji Grada Beograda, gradska opština Rakovica, katastarska opština Stara Rakovica.

Prema Rešenju o proglašenju zaštićenog područja „Miljakovačka šuma“, prirodno dobro „Miljakovačka šuma“ proglašeno je za zaštićeno područje zbog značajnih ekoloških i prostornih funkcija u sistemu zelenih površina i povezivanju zelenih koridora Beograda radi zaštite i unapređenja biološke i predeone raznovrsnosti šumskog kompleksa, kao i očuvanja sastojine sladuna i cera (Quercetum fraineto-cerris tipicum Rud.) karakteristične za prostor šumadijskog dela Srbije.

Miljakovačka šuma jedna je od devetnaest očuvanih park šuma na teritoriji grada Beograda. Po položaju unutar grada i očuvanosti prirodne strukture čini važan prostorni prirodni ekosegment. Danas Miljakovačka šuma ima veoma značajnu ulogu i istaknute vrednosti za zaštitu, sa aspekta očuvanja celovitosti i namene površine, unapređenja prirodnih vrednosti i obnavljanja vrsta, kao i obezbeđivanja visokog nivoa kvaliteta življenja.

Miljakovačka šuma kao jedinstvena celina obuhvata: 105 biljnih taksona, 284 vrste faune od toga insekti 184 vrste, vodozemci i gmizavci 11, ptice 58 i sisari 31 vrstu. Prisustvo kostrike (Ruscus aculeatus) reliktne vrste koja je zakonski zaštićena.

Upravljanje SP „Miljakovačka šuma“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Beograd“ iz Beograda.

Spomenik prirode „Lazarev kanjon“

Upravljanje SP „Lazarev kanjon“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Timočke šume“ iz Boljevca.

Spomenik prirode „Lazarev kanjon“ nalazi se na području opštine Bor, katastarske opštine Zlot I i Zlot II i opštine Boljevac, katastarske opštine Podgorac.

Prema Uredbi o zaštiti Spomenika prirode „Lazarev kanjon“, deo slivnog područja Lazareve reke i planine Malinik stavljen je pod zaštitu kao prirodno dobro od izuzetnog značaja.

Spomenik prirode „Lazarev kanjon“ odlikuje se jedinstvenim spletom krečnjačkih kanjonskih dolina impozantnih dimenzija i izrazitih morfoloških odlika, brojnim i veoma značajnim speleološkim objektima (istraženo je više od 70 speleoloških objekata. Najznačajnije pećine su Lazareva pećina i pećina Vernjikica, koja je manje poznata, ali se svojim dimenzijama kanala i pećinskih dvorana, bogatstvom i raznovrsnošću kristalne ornamentike i impozantnim dimenzijama kalcitne akumulacije, predstavlja jednu od najvrednijih i najlepših pećina Srbije. Najpoznatija jama je Gaura Frnđefund, dubine 56 m, poznata po zločinu nad nedužnim rudarima u Drugom svetskom ratu) interesantnim pojavama i procesima kraške cirkulacije voda, izuzetnom florističkom i fitocenološkom raznovrsnošću, bogatim i raznovrsnim životinjskim svetom i izvanrednom predeonom raznolikošću i lepotom.

Lazarev kanjon je najdublji, najduži, najlepši, najneprohodniji i najočuvaniji kanjon istočne Srbije. Nalazi se na istočnom obodu Kučajskih planina, najvećeg kraškog kompleksa u Srbiji. Lazareva reka nastaje spajanjem reka: Demizloka, Mikuljske i Pojenske reke.

Lazarev kanjon je dug oko 4,5 km, a dubok 350 m s leve i preko 500 m s desne strane. Najmanja širina rečnog korita je oko 3 m.

Spomenik prirode „Suteska Sikolske reke sa vodopadom na Mokranjskoj steni“

Vodopad na Mokranjskoj steni, kao i klisura, odnosno suteska Sikolske reke u zaleđu vodopada, nalaze se u pobrđu Timočke krajine, u istočnoj Srbiji, oko 11,5 km južno od Negotina, u ataru sela Mokranje. Vodopad je od centra Mokranja udaljen oko 1,5 km. Odsek vodopada je na oko 100 m nadmorske visine, u podnožju litice kojom se završava kratka klisura Sikolske reke.

Prostor koji obuhvata srednji tok Sikolske reke, kratku klisuru, odnosno sutesku sa suvom dolinom i vodopad, predstavlja hidrološko-morfološki kompleks. Postoji veliki broj brzaka i kaskada sa slapovima, koji se na samom vodopadu račvaju u više krakova. Ispred odseka vodopada, nailazi se na brojne oblike kamenica i škrapa (svih oblika i stadijuma starosti, sa otokama i bez njih) nastalih na stenama koje štrče iznad vode.

Na području spomenika prirode registrovana su dva kamenoloma na kojima se eksploatiše ili se eksploatisao titon-valendijski krečnjak kao kvalitetan građevinski materijal. Jedan se nalazi na području sela Mokranje. Drugi se nalazi neposredno pored pristupnog puta, pedesetak metra od vodopada. Ovaj drugi kamenolom je manjeg obima i izgleda napušteno, osim što se odatle možda povremeno uzimaju manje količine građevinskog kamena.

Sikolska reka nastaje od izvora koji su smešteni na južnim i istočnim padinama Malog Deli Jovana (693 m), a jedan od glavnih izvorišnih krakova polazi iz podnožja Velikog Deli Jovana (973 m). Greben Malog Deli Jovana predstavlja razvođe slivova Jaseničke reke, na severu, i Sikolske reke, na jugu. Površina slivnog područja Sikolske reke je 114 km2, prosečna nadmorska visina je 293 m. Srednji pad sliva Sikolske reke je 104 m/km.

Upravljanje SP „Suteska Sikolske reke sa vodopadom na Mokranjskoj steni“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Timočke šume“ Boljevac.

Spomenik prirode „Rogot“

Spomenik prirode „Rogot“ nalazi se u centralnom delu Srbije, Velikom Pomoravlju, 15 km severoistočno od Kragujevca, a na 3 km od Batočine, na raskršću železničke pruge Lapovo – Kragujevac i autoputa Beograd – Niš. Od autoputa Beograd – Niš, udaljen je oko 1 km, a od toka Velike Morave oko 4 km.

Šumski kompleks „Rogot“ nalazi se u ravničarskom, gusto naseljenom području pored Velike Morave i okružen je naseljima: Lapovo, Brzan, Dobrovodica, Badnjevac, Prnjavor, Žirovnica i Batočina.

Nadmorska visina spomenika prirode iznosi od 107 do 111 m. Rešenjem iz 1971. godine zaštićena je veštački podignuta sastojina hrasta lužnjaka ukupne površine 339,14 ha. Veći deo zaštićene površine (314,85 ha) je pod kulturom hrasta lužnjaka (Quercus robur) starosti oko 40 godina sa prisustvom stabala cera (Quercus cerris) i manjim grupama stabla belog bora (Pinus silvestris) i bagrema (Robinia pseudoacacia).

Prostor Spomenika prirode „Rogot” je obrastao monodominantnom lužnjakovom šumom. Najčešće se kao prateće vrste javljaju: Ulmus effusa – vez, Ulmus minor – poljski brest, Populus alba – bela topola, Fraxinus angustifolia – poljski jasen, Carpinus betulus – grab, Viburnum opulus – kalina, Cornus sanguinea – svib.

Polovinom 20. veka u Rogotu su gnezdile vrste ptica koje su danas veoma retke i ugrožene na prostoru Srbije. Pre svega se tu radi o orlu krstašu (Aquila heliaca), orlu kliktašu (Aquila pomarina) i dugorepoj sovi (Strix uralensis).

Danas ove vrste odsutsvuju sa područja Rogota pre svega zbog urbanizacije okolnog područja i zbog uništavanja prirodnih staništa u okolini. Područje Rogot i danas naseljavaju neke zaštićene vrste ptica koje su vezane za šumska staništa i koje su od značaja za zaštitu s obzirom na ugroženost njihovih populacija u Srbiji. Kao takve treba izdvojiti osičara (Pernis apivorus), crnu rodu (Ciconia nigra), šumsku sovu (Strix aluco) i srednjeg detlića (Dendrocopos medius).

Upravljanje SP „Rogot“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Kragujevac“ Kragujevac.

Spomenik prirode „Ostrovica“

Spomenik prirode „Ostrovica“ nalazi se u centralnoj Srbiji, u Šumadiji, na povijarcu koji se od Rudnika odvaja ka severozapadu. Pristup Ostrvici je sa Ibarske magistrale, od zadruge u Zagrađu ili sa Rudničkog sedla lokalnim asfaltnim putem Rudnik – Varnice do podnožja Ostrovice, a odatle peške za manje od 30 minuta do vrha Ostrovice. Pripada opštini Gornji Milanovac, katastarskoj opštini Zagrađe.

Od Beograda je udaljena 120 km, od Gornjeg Milanovca 15 km, a od mesta Rudnik 4,5 km. Nadmorska visina okolne blago zatalasane Kačerske površi je 300 – 400 m, dok je visina Ostrovice 758 m. Oblast Ostrovice sa svojom florom i vegetacijom predstavlja značajan tip staništa za različite životinjske organizme. Ovde kao posebno značajnu vrstu beležimo prisustvo najvećeg insekta evrope, prirodnu retkost i međunarodno značajnu i zaštićenu vrstu vrstu (IUCN – EN) stepikolnog zrikavca Saga pedo, čiju smo malobrojnu populaciju konstatovali na grančicama biljne vrste Centaurea stoebe.  Do sada je zabeleženo prisustvo 90-ak biljnih taksona, ali je ukupan broj vrsta na Ostrovici svakako veći.

Specifični uslovi geološke podloge i reljefa uslovili su posebne tipove staništa na kojima su našle uslove za opstanak i egzistenciju i balkansko-karpatski endemit Rajhenbahova perunika (Iris reichenbachii), balkanski endemit mišjakinja (Minuartia hirsuta subspec. falcata) i arktički florni element kamenika (Saxifraga aizoon).

Na vrhu Ostrovice nalaze se ostaci istoimenog srednjevekovnog utvrđenja koje je štitilo obližnje rudnike srebra, bakra i olova, kao i rudarske naseobine. U strateškom smislu, položaj Ostrovice je bio izuzetno povoljan – zahvaljujući strmim stenovitim liticama nalik na vulkansku kupu, tvrđava je bila gotovo nepristupačna, a istovremeno je omogućavala osmatranje u svim pravcima. U doba Srpske despotovine Ostrovica je bila najznačajnija tvrđava u ovoj oblasti.

Upravljanje SP „Ostrovica“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Kragujevac“ Kragujevac.

Spomenik prirode „Stablo crnog bora u klisuri reke Ibar“

Zaštićeno stablo crnog bora nalazi se na teritoriji Opštine Kraljevo, na počektu Ibarske klisure, na desnoj obali reke Ibar , na mestu zvanom „Jagnjilo“ , KP br. 2052 u državnoj svojini.

Stablo se nalazi na krečnjačkom grebenu površine oko 30 m2, koji dominira okolinom. Interesantnog je habitusa i zajedno sa spomenikom čini jednu celinu. Predstavlja prirodnu retkost i spomenik prirode botaničkog karaktera.

Upravljanje SP „Stablo crnog bora u klisuri reke Ibar“ ostvaruje se preko delova preduzeća Šumskog gazdinstva „Stolovi“ Kraljevo.

Spomenik prirode „Cerovi kod Đušinog groba“

Spomenik prirode „Cerovi kod Đušinog groba“ zaštićeno je Rešenjem SO Blace (broj I-02-1/03 od 26.02.2003. god.). Ovom odlukom stavljaju se pod zaštitu tri stabla cera (Quercus cerris L.) kao spomenik prirode treće kategorije – značajno zaštićeno područje. Zaštićeno područje nalazi se na području opštine Blace, na katastarskoj parceli broj 976, KO Pridvorica. Ovaj spoemenik prirode je tipičan predstavnik svoje vrste (Quercus cerris L.). Stabla su velike starosti, pravilne i široke granate krošnje, dobrog zdravstvenog stanja sa jakim žilištem sa prosečnom starošću od 300 do 350 godina. Svojim izgledom i očuvanošću dominiraju prostorom. Stabla su velike starosti, pravilne i široko granate krošnje, dobrog zdravstvenog stanja, sa jakim žilištem. Svojim izgledom i očuvanošću dominiraju prostorom.

Upravljanje SP „Cerovi kod Đušinog groba“ ostvaruje se preko delova preduzeća Šumskog gazdinstva „Toplica“ Kuršumlija.

Spomenik prirode „Stablo domaćeg oraha”

Spomenik prirode nalazi se na području opštine Prokuplje, katastarska opština Velika Plana, na katastarskoj parceli br. 4315 u državnoj svojini. Spomenik prirode stavlja se pod zaštitu kao tipičan prestavnik svoje vrste. Stablo je velike starosti, pravilne i široko granate krošnje, dobrog zdravstvenog stanja sa jakim žilama.

Upravljanje SP „Stablo domaćeg oraha” ostvaruje se preko delova preduzeća Šumskog gazdinstva „Toplica“ Kuršumlija.

Spomenik prirode „Pećinski sistem Jezava“

Spomenik prirode pećinski sistem jezava nalazi se u Istočnoj Srbiji na severoistočnom delu planine Kalafata, odn. severozapadnom delu Svrljiških planina, u ataru sela Kopakojšare. Udaljenost od Beograda iznosi 249 km od Niša 43 km, od Svrljiga 13 km.

Pećinski sistem Jezava je tunelski rečni pećinski sistem prohodan svojim najvećim delom. Značajan je kao tip tunelskog pećinskog sistema razvijenog u više genetskih nivoa i odnosa vertikalne sukcesije i horizontalne divergencije pećinskih kanala. Ovo je posebno izraženo u vrelskom delu sistema sa pet suvih ulaza i jednim stalno potopljenim na sifonu vrela Jezave. U dominantnom fluvio krasu i osamljenom krasu Srbije pećinski sistem Jezava je značajan kao reprezentativni primer ovog tipološkog i genetskog odnosa. Posebno, vrednost pećinskog sistema Jezave se uvećava time što se u njegovoj blizini nalazi veliki pećinski sistem Samar-Veliki Pešter po čemu je to redak primer u krasu Srbije da se dva slična i nezavisna tunelska sistema nalaze u neposrednoj blizini. Novija istraživanja pokazuju da je pećinski sistem Jezave sa značajnim biološkim diverzitetom artropodske faune, kao i fosilne faune pleistocene i halocene starosti.

Pećinski sistem Jezave na vrelskom obluku Bugar ima pet suvih pećinskih ulaza, od kojih su tri kod vrela Jezave, dva ulaza su iznad ove morfološke celine i odgovaraju nivoa Zbega i jedan ponorski (šesti) ulaz je na prečazi slepe doline ponornice Jezave sa zapadne strane krečnjačkog bloka u koji je usečen pećinski sistem. Ulazi na obluku Bigar udaljeni su od sela Kopajkošare 200-250 m, dok je ponorski ulaz na prečazi Slepe doline jezave od ovog vrelskog obluka preko severne padine uzvišenja Ravnište (609 m) i viseće suve doline udaljen oko 400 m.

Upravljanje SP „Pećinski sistem jezava“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Niš“ iz Niša.

Spomenik prirode „Crni bor-Lira”

Spomenik prirode nalazi se na području opštine Nova Varoš, katastarska opština Draglica, na katastarskoj parceli br. 708 u selu Draglica u svojini Radovana Šuljagića. Spomenik prirode stavlja se pod zaštitu kao tipičan predstavnik svoje vrste. Stablo je velike starosti, pravilne i široko granate krošnje, dobrog zdravstvenog stanja sa jakim žilištem. Svojim izgledom i očuvanošću dominira prostorom.

Upravljanje SP „Crni bor-Lira“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Prijepolje“ iz Prijepolja.

Spomenik prirode „Klokočevac“

Upravljanje SP „Klokočevac“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Užice“ iz Užica.

Spomenik prirode „Klokočevac“ nalazi se na području opštine Kosjerić, katastarske opštine Drenovci.

Prema Uredbi o zaštiti Spomenika prirode „Klokočevac“, mešovita sastojina bukve, jele sa mečjom leskom (Corylo colurnae-Abieti-Fagetum Gaj.) i plemenitim lišćarima prašumskog tipa, na lokalitetu Kom, na planini Povlen, stavljena je pod zaštitu kao prirodni arboretum sa 16 različitih vrsta drveća na malom prostoru.

Spomenik prirode „Klokočevac“ je prirodno dobro od velikog značaja.

Spomenik prirode „Stablo hrasta cera – Počeča“

Spomenik prirode „Stablo hrasta cera – Počeča” se nalazi u seoskom dvorištu privatnog imanja porodice Gavrilović. Kao stablo na osami najverovatnije  predstavlja ostatke nekadašnje šumske zajednice (Quercetum fraineto – cerris). Stablo je pod zaštitom već 30 godina.

Krošnja stabla prečnika 24 m prekriva jednim delom šljivik ispod koga je posle uroda semena došlo do pojave podmlatka, dok je u delu gde krošnja prekriva površinu na kojoj se nalaze pomoćni objekti je bez podmlatka kao i bez travnate vegetacije. Hrast – cer ima estetsku vrednost i svojim dimenzijama, starošću i uklapanjem u pejzaž zajedno predstavlja pravu prirodnu retkost i Spomenik prirode botaničkog karaktera.

Upravljanje SP „Stablo hrasta  cera – Počeča“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Užice“ iz Užica.

Spomenik prirode „Hrast lužnjak – Ljutice”

Spomenik prirode „Hrast lužnjak – Ljutice” se nalazi na teritoriji Opštine Požega, katastarska opština Tvrdići, na međi katastarskih parcela broj 74/1 i 75/2 u privatnom vlasništvu. Pod spomenikom prirode „Hrast lužnjak – Ljutice” se podrazumeva stablo hrasta lužnjaka i pripadajući prostor. Granicu ovog prostora na terenu čini projekcija njegove krošnje.

Merena su dva unakrsna prečnika krošnje čija srednja vrednost iznosi 25,50 m, čime je određena granica prirodnog dobra. Spomenik prirode se nalazi na međi dve parcele i predstavlja ostatke nekada široko rasprostranjenih šuma (Quercetum-Fraxinetum serbicum).

Upravljanje SP „Hrast lužnjak – Ljutice“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Užice“ iz Užice.

Spomenik prirode „Hrast lužnjak – Bele Vode”

Spomenik prirode „Hrast lužnjak – Bele Vode” se nalazi na teritoriji Opštine Požega, katastarska opština Glumač, na katastarskoj parceli broj 1213/1 u privatnom vlasništvu, u dolini reke Skrapež na mestu zvanom Bele Vode.

Prirodno dobro predstavlja stablo hrasta lužnjaka (Quercus robur L.) pod nazivom „Stablo hrasta lužnjaka – Bele Vode” koje je svrstano u I kategoriju zaštite.

Pod spomenikom prirode „Hrast lužnjak – Bele Vode“ se podrazumeva stablo hrasta lužnjaka i pripadajući prostor. Granicu ovog prostora na terenu čini projekcija njegove krošnje. Nadmorska visina iznosi 320 m. Merena su dva unakrsna prečnika krošnje čija srednja vrednost iznosi 26 m, čime je određena granica prirodnog dobra.

Upravljanje SP „Hrast lužnjak – Bele Vode“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Užice“ iz Užica.

Spomenik prirode „Bojčinska šuma“

Zaštićeno područje „Bojčinska šuma“ nalazi se na teritoriji Grada Beograda, gradska opština Surčin, katastarska opština Progar.

„Bojčinska šuma“ proglašeno je za zaštićeno područje radi očuvanja i unapređenja primarnih predeonih vrednosti i pejzažnih obeležja, raznovrsnosti oblika i pojava geonasleđa, bogatstva životinjskog i biljnog sveta i staništa, kvaliteta voda, zemljišta i šuma, negovanja tradicionalnih i istorijskih vrednosti, kao i stvaranja uslova za održivi razvoj rekreativnih i turističkih sadržaja i kontrolisane poljoprivrede, odnosno plansko uređenje i korišćenje prostora.

Jedna od najvećih vrednosti Spomenika prirode „Bojčinska šuma“ je specifična oaza hrasta lužnjaka kao zaostali fragment nekada ogromnih starih nizijsko-močvarnih šuma. Dobro sklopljene i razvijene zajednice lužnjaka različitih starosnih dobi i učešće drugih, uglavnom stablimičnih, primešanih vrsta najčešće graba i poljskog jasena, su temelji autentičnosti ovog prirodnog dobra.

Bogatstvo flore i faune čini: 185 evidentiranih biljnih vrsta (od toga 15 biljnih vrsta imaju status zaštićenih i strogo zaštićenih vrsta), 165 vrsta gljiva, 60 vrsta sisara, 108 vrsta ptica, 10 vrsta vodozemaca i gmizavaca i 93 vrste insekata.

Za vreme prvog svetskog rata, meštani okolnih sela nalazili su sklonište u Bojčinskoj šumi. U periodu između dva rata, odnosno do 1934. godine, šuma Bojčin je lovište kralja Aleksandra Karađorđevića. Za vreme Drugog svetskog rata Bojčinska šuma se formira u veoma značjan politički, vojni i ekonomski centar.

Na spomeniku koji se nalazi u centralnom delu Bojčinske šume i koji je podignut od strane Udruženja boraca 1963. godine, piše: „Ovaj deo šume od leta 1942. godine do oslobođenja služio je kao stalni bivak partizanskih štabova i jedinica, a u isto vreme bile zemunice „partizanske baze“ i osmatračnice pogranične partizanske čete I Sremskog odreda.“

Upravljanje SP „Bojčinska šuma“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Beograd“ iz Beograda.

Spomenik prirode „Lipovička šuma – Dugi rt“

Zaštićeno područje „Lipovička šuma-Dugi rt“ nalazi se na teritoriji Grada Beograda, gradske opštine Barajevo i Čukarica, katastarskih opština Barajevo i Čukarica.

Prema Rešenju o proglašenju zaštićenog područja „Lipovička šuma – Dugi rt“, prirodno dobro „Lipovička šuma – Dugi rt“ proglašeno je za zaštićeno područje zbog značajnih prostornih funkcija, položaja i očuvanosti vegetacione i hidrološke strukture, bioekoloških vrednosti kompleksa pod šumom, očuvanja staništa raznovrsnosti flore i faune, očuvanja vizuelnog kontrasta prostora, kao i stvaranja uslova za održivi razvoj rekreativnih, turističkih, kulturnih i naučno-istraživačkih sadržaja, odnosno planskog uređenja i korišćenja prostora.

Zaštićeno područje predstavlja manji „srcoliki“ deo kompaktnog šumskog kompleksa Lipovičke šume, specifično morfološko i hidrografsko nasleđe prepoznatljivo po uzvišenju Dugi rt između izvorišnih krakova Sremačke reke u ambijentu očuvanih hrastovih šuma, sa lokalitetima nastanjenim prilično raznovrsnim zaštićenim vrstama flore i faune. O florističkom bogatstvu govori prisustvo blizu 100 vrsta vaskularne flore, što znači da ovaj mali prostor nastanjuje oko 5% ukupne flore Srbije (od toga je 13 vrsta zaštićeno a jedna se nalazi na međunarodnoj listi divlje flore i faune). U fauni Lipovičke šume posebno je vredna i značajna ornitofauna sa 68 vrsta ptica (45 su strogo zaštićene i 15 zaštićenih). Od sisara su posebno atraktivni srna, divlja svinja i jedna vrsta vodenog sisara – vodena voluharica zabeležena u koritu Sremačke reke. I u fauni vodozemaca značajniji reproduktivni centar predstavlja korito Sremačke reke u kome su ređi predstavnici zelena krastava žaba, zelembać, zidni gušter i obični smuk. Sve ove vrste su obuhvaćene zaštitom i na međunarodnom nivou.

Upravljanje SP „Lipovička šuma-Dugi rt“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Beograd“ iz Beograda.

Spomenik prirode „Šuma Košutnjak“

Zaštićeno područje „Šuma Košutnjak“ nalazi se na teritoriji Grada Beograda, gradske opštine Rakovica i Čukarica, katastarskih opština Stara Rakovica i Čukarica.

Prema Rešenju o proglašenju zaštićenog područja „Šuma Košutnjak“, prirodno dobro „Šuma Košutnjak“ proglašeno je za zaštićeno područje zbog značajnih prostornih funkcija i bioekoloških vrednosti kompleksa pod šumskom vegetacijom i radi očuvanja staništa raznovrsne faune sisara, ptica, insekata, gmizavaca i vodozemaca, kao i objekata geološkog nasleđa koji imaju karakter prirodnih retkosti i veliki značaj za proučavanje geološke istorije Beograda.

Šuma Košutnjak je prostorni segment srednje gradske zone Beograda. U vremenu prenaseljenosti gradske zone i prekomerne izgradnje objekata različite namene, šuma Košutnjak svojom dispozicijom u urbanom tkivu Beograda, važnom ulogom u povezivanju sistema zelenila grada i ostavrenjem bioekoloških funkcija, ima veliki značaj u očuvanju životne sredine.

Značajni objekti sa aspekta zaštite kulturnih dobara su: Hajdučka česma u Košutnjaku (uređena u doba kneza Miloša i kneza Mihaila Obrenovića), česma kneza Miloša u Košutnjaku (podignuta 1859. godine), lovačka kuća kneza Mihaila (sagrađena 60-tih godina XIX veka, kao jednospratna građevina sa bogato rezbarenim tremom i ovaj objekat je sačuvan i danas je u funkciji kao dečiji vrtić), šumareva kuća (uz rezervat divljači u Košutnjaku u XIX veku je sagrađena šumareva kuća. Godine 1891. godine u toj kući počela je sa radom Prva okružna šumska uprava Srbije), mesto pogibije kneza Mihaila Obrenovića (na dan 29. maja 1868. godine u popodnevnoj šetnji ubijen je iz zasede knez Mihailo M. Obrenović i tri godine nakon pogibije mesto je obeleženo).

Upravljanje SP „Šuma Košutnjak“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Beograd“ iz Beograda.

Spomenik prirode „Prerasti u kanjonu Vratne“

Upravljanje SP „Prerasti u kanjonu Vratne“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Timočke šume“ iz Boljevca.

Spomenik prirode „Prerasti u kanjonu Vratne“ nalazi se na području opštine Negotin, katastarske opštine Jabukovac i Vratna.

Prema Uredbi o proglašenju Spomenika prirode „Prerasti u kanjonu Vratne“, geomorfološki fenomen, Prerasti u kanjonu Vratne, koji se nalaze u istočnoj Srbiji, proglašen je za zaštićeno područje od nacionalnog odnosno izuzetnog značaja.

Spomenik prirode „Prerasti u kanjonu Vratne“ predstavlja jedinstven oblik podzemne i površinske kraške morfologije nastao lokalnim poniranjem rečnog toka i urušavanjem delova tavanice rečne pećine. Nad rekom Vratnom, na dužini od 3 km, formirana su tri prirodna kamena mosta – prerasti: Suva prerast, Velika prerast i Mala prerast.

Područje Spomenika prirode „Prerasti u kanjonu Vratne“ stavljeno je pod zaštitu radi očuvanja specifične šumske vegetacije odnosno mešovitog složenog sastava koji karakteriše prisustvo tercijarnih i endemoreliktnih vrsta, kao i izuzetne raznovrsnosti faune.

Spomenik prirode „Promuklica“

Upravljanje SP „Promuklica“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Šumarstvo“ iz Raške.

Spomenik prirode „Promuklica“ nalazi se na području opštine Tutin, katastarske opštine Ostrovica i Dobri Dub.

Prema Uredbi o proglašenju Spomenika prirode „Promuklica“, intermitentni izvor Promuklica koji se nalazi u zapadnoj Srbiji, proglašen je za zaštićeno područje od nacionalnog odnosno izuzetnog značaja.

Spomenik prirode „Promuklica“ stavljen je pod zaštitu kako bi se očuvala raznolikost hidroloških i morfoloških oblika skoncentrisanih na relativno malom prostoru, uz izuzetnu pojavu izvora sa specifičnim načinom pojavljivanja, što čini ovaj kompleks jedinstvenim u Srbiji.

Spomenik prirode „Crni bor u Crnoštici“

Spomenik prirode „Crni bor u Crnoštici“ nalazi se u jugoistočnoj Srbiji, na teritoriji opštine Bosilegrad u Pčinjskom okrugu, selo Crnoštica na KP broj  558/2, KO Crnoštica, u svojini Pravoslavne crkve „Sveti Nikola“ Crnoštica, deo 1/1. Nalazi se na nadmorskoj visini od 930 m.

Zaštita se proglašava radi očuvanja dendrološke i hortikulturne vrednosti stabla crnog bora, njegove autentičnosti, integralnosti, pejzažne atraktivnosti, starosti, dimenzija i očuvanosti, kao vrednog elementa pejzažne strukture sela Crnoštice.

Upravljanje SP „Crni bor u Crnoštici“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Vranje“ iz Vranja.

Spomenik prirode „Crni bor u Petkovskoj mahali”

Spomenik prirode se nalazi u jugoistočnoj Srbiji, na teritoriji opštine Bosilegrad, u Pčinjskom okrugu, selo Crnoštica, na kp. br. 1823, KO Crnoštica, u svojini je Republike Srbije, Mesna kancelarija Crnoštica. Nalazi se na nadmorskoj visini od 1150 m. Od Beograda je udaljeno 400 km, od Niša 170 km i 13 km od Bosilegrada. Stablo crnog bora (Pinus nigra Arn.) koje se nalazi u Petkovskoj mahali, selo Crnoštica, opština Bosilegrad, proglašava se zaštićenim područjem pod nazivom Spomenik prirode „Crni bor u Petkovskoj mahali“ i svrstava u III (treću) kategoriju zaštite zaštićeno područje lokalnog značaja. Zaštita se proglašava radi očuvanja dendrološke i hortikulturalne vrednosti stabla crnog bora, njegove autentičnosti, integralnosti, pejzažne atraktivnosti, starosti, dimenzija i očuvanosti, kao vrednog elementa pejzažne strukture sela Crnoštice.

Upravljanje SP „Crni bor u Petkovskoj mahali“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Vranje“ iz Vranja.

Spomenik prirode „Borački krš”

Spomenik prirode se nalazi u jugozapadnoj Šumadiji između Rudničkih, Kotleničkih i Gledićkih planina na teritoriji opštine Knić i obuhvata katastarsku opštinu Borač.

Prema Uredbi o proglašenju Spomenik prirode „Borački krš”, stavljen je pod zaštitu kako bi se: očuvali reprezentativni primeri stubasto lučenih kvarclatita, koji predstavljaju izuzetnu geološku i geomorfološku vrednost zbog svog stepena očuvanosti nakon dugotrajne erozije i ekshumacije; očuvale kombinacije različitih geoloških, geografskih i mikroklimatskih okolnosti koje su doprinele da se na ovom području razvije karakteristična flora i fauna, od kojih su mnoge vrste zaštićene na osnovu nacionalnog zakonodavstva; očuvala značajno kulturno – istorijska celina koja se razvijala u kombinaciji sa prirodnim vrednostima; očuvao visok nivo kvaliteta predela.

Ukupna površina Spomenika prirode „Borački krš” iznosi 68,22 ha, od čega je 54,35 ha (79,67%) u državnom vlasništvu, 12,89 ha (18,89%) u privatnom vlasništvu, a 0,98 ha (1,43%) u drugim oblicima svojine.

Upravljanje SP „Borački krš“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Kragujevac“ iz Kragujevca.

Spomenik prirode „Dolina potoka Bigar“

Spomenik prirode „Dolina potoka Bigar“ nalazi se na području opštine Knjaževac, katastarske opštine Stanjinac i opštine Pirot, katastarske opštine Bazovik.

Prema Uredbi o proglašenju Spomenika prirode „Dolina potoka Bigar“, područje Dolina potoka Bigar, proglašen je za zaštićeno područje regionalnog odnosno velikog značaja.

Spomenik prirode „Dolina potoka Bigar“ stavljen je pod zaštitu radi očuvanja geomorfoloških i hidroloških vrednosti, snažnog kraškog vrela, potoka Bigar sa slapovima i jezerima u čijoj dolini se nalazi najveća akumulacija bigra u Srbiji sa impresivnim vodopadom pred ušćem u Stanjansku reku.

Upravljanje SP „Dolina potoka Bigar“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Timočke šume“ iz Boljevca.

Spomenik prirode „Tupižnička ledenica“

Upravljanje SP „Tupižnička ledenica“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Timočke šume“ iz Boljevca.

Spomenik prirode „Tupižnička ledenica” nalazi se na teritoriji opštine Knjaževac, odnosno KO Koželj, u državnoj svojini. Spomenik prirode ,,Tupižnička ledenica“ stavljen je pod zaštitu zbog jedinstvenih, reprezentativnih geomorfoloških, geoloških, hidrografskih, botaničkih i/ili drugih obeležja, kao i ljudskim radom formirana botanička vrednost od naučnog, estetskog, kulturnog ili obrazovnog značaja.

Tupižnička ledenica je najpoznatiji speleološki objekat planine Tupižnice. Narod ovog kraja poznaje ovaj objekat i doživljava ga kao svoju prirodnu znamenitost i retkost. Tupužnička ledenica je kraška jama složenih morfoloških, genetskih i evolutivnih odlika. U klimatskom pogledu pripada hladnom speleološkom objektu tipa statičke ledenice. Značajna je kao redak i azonalni primer objekta tipa ledenice u krasu Karpato-balkanskih planina istočne Srbije.

Spomenik prirode „Pećinski sistem Samar“

Pećinski sistem Samar nalazi se u istočnoj Srbiji u severoistočnom delu planine Kalafat (839 m). Na teritorija opštine Svrljig, atar sela Kopajkošara.

Ova planina se izdvaja i kao severozapadni deo Svrljiških planina u okviru planinskog sistema Karpato-balkanida istočne Srbije. Pećinski sistem je lociran u severoistočnom delu Kalafata neposredno ispred dela gde se ova planina direktno morfološki vezuje za planine Devicu (1187 m) na severu i Tresibabu (809 m) na istoku. Predeo ovog morfološkog kontakta odgovara složenoj presedlini Vetrila (546 m) koja je spoj Toponičkog basena na zapadu, kao sekundarnog i obodnog dela prostrane Južnomoravske udoline, i Svrljiške kotline sa Varoškim proširenjem na istoku.

Pećinski sistem Samar je veliki i prohodni tunelski pećinski sistem fluvio-kraškog tipa u osamljenom krasu. Pećinski sistem je razvijen u dva nivoa prohodnih kanala i sa jednim stalno potopljenim nivoom podzemne kraške cirkulacije. U ovom speleološkom objektu dosada je istraženo 3.829 m podzemnih kanala. U fluvio-krasu Srbije ovo je reprezentativan primar pećinskog sistema sa više nivoa pećinskih kanala. Pećinski sistem Samar je jedan od 10 najznačajnijih pećina u Srbiji. Ovaj podzemni oblik reljefa je značajan i kao stanište više retkih i endemičnih vrsta životinja i insekata. U pećini je otkriveno više fosilnih nalaza životinja iz pleistocena i holocena.

Upravljanje SP „Pećinski sistem Samar“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Niš“ iz Niša.