Specijalni rezervati prirode

Specijalni rezervat prirode „Jelašnička klisura“

Upravljanje SRP „Jelašnička klisura“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Niš“ iz Niša.

Specijalni rezervat prirode „Jelašnička klisura“ nalazi se na području opštine Niš, katastarske opštine Čukljenik i Jelašnica. Prema Uredbi o zaštiti specijalnog rezervata pirode „Jelašnička klisura“, deo područja Jelašničke klisure stavljen je pod zaštitu kao prirodno dobro od izuzetnog značaja.

Specijalni rezervat prirode „Jelašnička klisura“ stavljen je pod zaštitu radi očuvanja staništa i prirodnih retkosti endemo-reliktnih vrsta srpske i natalijine ramonde (Ramonda serbica Pančić, Ramonda natalija Pančić), kao i 39 mezijskih, 20 balkanskih i šest ilirskih endema i subendema i očuvanja posebne prirodne vrednosti koju čini klisura Jelašničke reke sa bogatom i raznovrsnom morfološkom ornamentikom.

Osnovne karakteristike Jelašničke klisure, koje čine da ovaj prostor ima posebnu prirodnu vrednost, su prisustvo retkih i ugroženih biljnih vrsta. Među florom reliktnog i endemičnog karaktera najvažnije su dve reliktne sestrinske vrste jedinog roda ove familije na Balkanskom poluostrvu – Srpska i Natalijina ramonda. Srpsku ramondu je pronašao Josif Pančić još 1855. godine na Rtnju, u Sićevačkoj klisuri, u Zlotskoj i Jelašničkoj klisuri i na Svrljiškim planinama. Natalijinu ramondu su 1882. godine otkrili i opisali Josif Pančić i S. Petrović u Jelašničkoj klisuri, a kasnije i na Suvoj planini i u Sićevačkoj klisuri. Obe ramonde su uvek zelene zeljaste vrste sa listovima skupljenim u rozetu i cvetovima bledo plave do ljubičaste boje.

Jedna od značajnijih vrsta, koje je takođe zakonom zaštićena je i Srpska vijošnica – Pariteria serbica, koji je prvi put pronašao Josif Pančić na ovom području. Na levoj i desnoj strani Jelašničke reke, uglavnom zaklonjena u krečnjačkim potkapinama, ova jednogodišnja biljka obrazuje posebnu zajednicu na manjoj nadmorskoj visini. Ona je ombrofoban tip, što znači da do nje ne dopire atmosferska voda, već samo ona koja se sliva niz stene. Pored navedenih vrsta, prirodne vrednosti Jelašničke klisure su i hibridna kupina, Rolenin dubačac, Lovorisni jeremičak, Ljiljan zlatni, Runjevica, Adamijev šafran, Divlja kruška.

Jelašnička klisura je usečena nizvodno od sela Čukljenik u dužini od 1,5 km. Dubina klisure se nizvodno povećava i u izlaznom delu iznosi preko 250 m u odnosu na vrh Radovanskog kamena sa desne strane klisure, odnosno 150 m u odnosu na uzvišenje Kulinu sa leve strane reke. Najveća nadmorska visina iznosi 580 m (Radovanski kamen u severoistočnom delu klisure), a najmanja 293 m (kod starog mosta na samom izlazu iz klisure).

Specijalni rezervat prirode „Paljevine“

Upravljanje SRP „Paljevine“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Golija“ iz Ivanjice.

Specijalni rezervat prirode „Paljevine“ nalazi se u jugozapadnoj Srbiji na planini Javor na severnoj padini grebena Ogorijevac. Pripada teritoriji opštine Sjenica, prostire se u ataru sela Kladnica iznad Studene reke, na mestu zvanom „Paljevine“, u visinskom dijapazonu od 1.100 do 1.200 m nadmorske visine.

Prema Uredbi o proglašenju Specijalnog rezervata prirode „Paljevine“, jedino prirodno nalazište u Srbiji i na Balkanu piramidalnog varijeteta jele (Abies alba var. pyramidalis Carr.) stavljeno je pod zaštitu kao prirodno dobro od izuzetnog značaja i svrstano je u Ι kategoriju zaštite kao Specijalni rezervat prirode „Paljevine“.

Najveći deo rezervata obrastao je mešovitom šumom bukve, jele i smrče. Značajno florističko obeležje ovog područja je i prisustvo tresetnica.

Specijalni rezervat prirode „Jerma“

Područje Jerme, nalazi se između planinskih masiva Grebena i Vlaške planine u jugoistočnom delu Srbije i proglašeno je zaštićenim područjem I kategorije, od međunarodnog, nacionalnog i izuzetnog značaja, kao Specijalni reezrvat prirode „Jerma“.

Specijalni rezervat prirode „Jerma“ nalazi se na teritoriji opštine Babušnica i Dimitrovgrad.

Prema Uredbi o proglašenju, Specijalni rezervat prirode „Jerma“ stavljen je pod zaštitu radi očuvanja: geoloških, geomorfoloških, bioloških i istorijskih vrednosti; reljefa kanjona Jerme sa Grebenom i Vlaškom planinom strmih padina i brojni      m speleološkim objektima gde se izdvajaju pećina Vetrena dupka sa kanalima od 4.000 metara i jama Pešterica duboka 160 metara, klisura Jerme sa impozantnim liticama i velikim brojem endemičnih, endemo-reliktnih, retkih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta.

Jerma je tipično planinsko stanište (područje) koje predstavlja jedan karakterističan centar biodiverziteta jugoistočne Srbije. Na području Specijalnog rezervata prirode „Jerma“ je evidentirano 887 biljnih taksona, što čini 24,2% flore Srbije ili 13,1% flore Balkanskog poluostra. Karakteriše ga prisustvo velikog broja endemo-reliktnih vrsta biljaka i njihovih zajednica (Pančićev maklen –  Acer intermedium, jorgovan –  Syringa vulgaris, srpski zvončić – Edraianthus serbicus i dr.), veliki broj značajnih vrsta ptica sa aspekta nacionalne i međunarodne zaštite, a u fauni sisara posebno se ističe fauna retkih zveri i slepih miševa.

Vodotok reke Jerme i njenih pritoka je značajan zbog prisustva autohtonih vrsta riba (potočna pastrmka, potočna mrena, krkuša) i rečnog raka. Na zaštićenom području sreću se dve endemične pseudoskorpije (Roncus sotirovi i Roncus strachor) i dva endemična pećinska beskičmenjaka (Serboilus lucifugus i Hiloniscus sp.), što ukazuje da je Jerma veoma značajno područje, koje zaslužuje posebnu zaštitu.

Reka Jerma je dužine 72,1 km, izvire sa istočne strane Vlasinskog jezera. Kod sela Strezimirovca ulazi na teritoriju Bugarske, protiče kroz Znepoljsku kotlinu i grad Trn, primajući nekoliko većih pritoka. Uzvodno od sela Petačinci ponovo ulazi na teritoriju Srbije i posle 28 km toka, kod sela Gradišta spaja se sa Ginskom rekom, čineći zajedno reku Nišavu.

Upravljanje SRP „Jerma“: ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Pirot“ Pirot.

Specijalni rezervat prirode „Klisura reke Mileševke“

Upravljanje SRP „Klisura reke Mileševke“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Prijepolje“ iz Prijepolja.

Područje klisure reke Mileševke, smešteno između planinskih masiva Zlatara i Jadovnika u jugozapadnom delu Srbije, proglašeno je za zaštićeno područje I kategorije od izuzetnog nacionalnog značaja kao Specijalni rezervat prirode.

Specijalni rezervat prirode „Klisura reke Mileševke“, nalazi se na teritoriji opštine Prijepolje i obuhvata delove područja katastarskih opština Biskupići, Milošev Do, Međani, Kaćevo, Hisardžik i Kosatica.

Prema Uredbi o proglašenju, područje Specijalnog rezervata prirode „Klisura reke Mileševke“ stavljeno je pod zaštitu radi očuvanja: prirodnih pojava i fenomena u reljefu, geologiji i hidrologiji uslovljenih veoma izraženom orografijom terena i geografskim položajem; mozaika staništa izraženih mezo i mikroklimatskih specifičnosti i refugijalnog karaktera; prirodne retkosti – tercijarne endemoreliktne vrste Pančićeva omorika (Picea omorika var.vukomanii) čija je ovo najjužnija tačka areala rasprostranjenja; izvornih šumsko-planinskih ekosistema sa visokim stepenom florističkog bogatstva, valorizovanih sa stanovišta očuvanja genofonda i biološke raznovrsnosti; reliktnih polidominantnih šumskih zajednica omorike i crnjuše (Erico-Piceetum omorikae mixtum) i crnog bora i crnog graba (Ostryo-Pinetum nigrae), autohtone šume pitomog kestena i bukve (Fago-Castanetum sativae mixtum), mešovite šume pitomog kestena i bora (Ostryo-Pineto-Carpinetum mixtum) i šume kestena i graba (Castano-Carpinetum betuli); brojnih endemičnih, reliktnih, retkih, migratornih i ugroženih vrsta od nacionalnog i međunardonog značaja, koje poput jednostranocvetnog zvončića (Campanula secundiflora)  i beloglavog supa (Gyps fulvus) ovde nalaze utočište.

Broj vrsta i podvrsta flore Klisure reke Mileševke predstavlja oko 15% ukupnog broja vrsta i podvrsta flore Srbije. Na području SRP „Klisura reke Mileševke“ utvrđeno je prisustvo 27 različitih biljnih zajednica, odnosno asocijacija, od čega je 21 šumska asocijacija. U okviru ovih asocijacija evidentirano je 8 vrsta koje se smatraju strogo zaštićenim u flori Srbije. To su: omorika (Picea omorika Pančić), šumski ljiljan (Lilium matragon), smičak (Himantoglossum hircinum L. Spreng.), mačkovo uho (Ophrys oestrifera subsp.coruta (Steven), ostružnica (Limodorum abortivum), okruglolisna kruščica (Pyrola rotundifolia L.), kaćunak (Orchis simia Lam.) i kaćunak purpurni (Orchis purpurea Huds.).

Gledano kroz taksonomski diverzitet, endemizam i reliktni karakter flore, ova klisura, predstavlja značajan centar diverziteta u Srbiji. U flori Klisure Mileševke utvrđeno je prisustvo 30 endemičnih taksona.

Klisura Mileševke je refugijum i za mnoge sisarske vrste i pogodna „saobraćajnica“ za kretanje retkih i proređenih vrsta kao što su vidra (Lutra lutra), medved (Ursus arctos), srna (Capreolus capreolus) i divlja svinja (Sus scrofa) i mnoge druge značajne lovne vrste.

U rejonu sela Milošev Do na strmim liticama, primećeno je i nekoliko jedinki divokoze (Rupicapra rupicapra). Ornitofaunistički značaj područja klisure Mileševke ogleda se u broju evidentiranih 38 vrsta ptica koje predstavljaju strogo zaštićene vrste Srbije i 64 vrste gnezdarica. Od posebnog značaja je prisustvo gnezdeće kolonije beloglavog supa (Gyps fulvus), surog orla (Aquila chrysaetos), orla zmijara (Circaetus gallicus), sivog sokola (Falco peregrinus), prdavca (Crex crex),  buljine (Bubo bubo), puzgavca (Tichodroma muraria) i drugih vrsta međunarodnog i nacionalnog statusa.

Klisura Mileševske reke nalazi se između planinskih masiva Zlatara i Jadovnika. Sama klisura dugačka je oko 10 km, a počinje kod Gvozda da bi se završila kod manastira Mileševa. Sa jugoistoka zaštićena je Četom (1.385 m), Klikom (1.272 m) i Gvozdom (1.422 m), sa zapada Bukovom glavom (1.213 m), Dundorom (974 m) i drugim visovima, a sa severa i istoka zaklonjena je masivom Zlatara i Ravnom gorom.

Sa ukupnom visinskom razlikom od 1.230 m duž 24 km toka, Mileševska reka je izgradila duboku i atraktivnu klisuru koja u donjem delu poprima oblik pravog kanjona sa vertikalnim stenovitim liticama i dolinskim dnom svedenim na sam rečni tok.

U neposrednoj blizini SRP „Klisura reke Mileševke“ nalazi se manastir Mileševa (zadužbina kralja Vladislava podignuta početom 13. veka) i srednjovekovni grad Mileševac (pod Turcima Hisardžik), koji su zaštićeni još 1947. godine.

Specijalni rezervat prirode „Mala jasenova glava“

Upravljanje SRP „Mala jasenova glava“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Timočke šume“ Boljevac.

Specijalni rezervat prirode „Mala jasenova glava“, zauzima deo šumskog kompleksa Južnog Kučaja, u predelu zvanom Jasenova glava, u blizini kote 852 m.n.v. na nadmorskoj visini od 650 do 770 m, sa ekspozicijom sever-severoistok.

Prema Uredbi o proglašenju, Specijalni rezervat prirode „Mala jasenova glava“ proglašen je za zaštićeno prirodno dobro od velikog značaja u cilju zaštite autentične reliktne polidominantne zajednice bukve (Fagus moesiaca L.) i tise (Taxus baccata L.).

Na površini Specijalnog rezervata prirode „Mala jasenova glava“ nalazi se specifična polidominantna, reliktna šumska zajednica bukve (Fagus moesica L.) i tise (Taxus baccata L.). Ovim se edifikatorskim vrstama pridružuju i druge vrste drveća i žbunja: mleč (Acer platanoides), maklen (Acer monspessulanum), belograbić (Carpinus orientalis), crni jasen (Fraxinus ornus), planinski javor (Acer heldreichii), crna zova (Sambucus racemosa), iva (Salix caprea), veprina (Ruscus hypoglossum) i jeremičak (Daphne blagayana).

Osnovnu vrednost rezervata predstavlja tisa (Taxus baccata L.) koja zajedno sa bukvom čini graditeljsku vrstu ove mešovite reliktne zajednice. Tisa se kao tercijerni relikt u Srbiji javlja sporadično, kao retka pratilica nekoliko šumskih zajednica u kojima je potisnuta od strane drugih drvenastih i žbunastih vrsta. Za razliku od ostalih, zajednica tise na „Maloj jasenovoj glavi“ predstavlja jednu od njenih najbolje očuvanih, ako ne i najbolje očuvanu zajednicu u Srbiji. Brojnost jedinki, njihova vitalnost, izgled, veličina i podmladak, jasno ukazuje da je ovo jedna od najproduktivnijih, najvećih i najvitalnijih populacije tise u Srbiji.

Specijalni rezervat prirode „Suva planina“

Upravljanje SRP „Suva planina“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Niš“ iz Niša.

Deo područja Suve planine u jugoistočnoj Srbiji, stavljen je pod zaštitu kao Specijalni rezervat prirode „Suva planina“, I kategorije i kao područje je od međunarodnog i nacionalnog, odnosno izuzetnog značaja.

Specijalni rezervat prirode „Suva planina“ nalazi se na teritoriji opštine Niška Banja, Gadžin Han i Bela Palanka.

Prema Uredbi o proglašenju Specijalni rezervat prirode „Suva planina“ stavlja se pod zaštitu radi očuvanja bioloških, predeonih, geoloških i geomorfoloških vrednosti, izuzetnog faunističkog i florističkog diverziteta, odnosno velikog broja vrsta biljaka i životinja među kojima ima endemičnih, reliktnih, strogo zaštićenih i zaštićenih vrsta, naročito 58 vrsta lišajeva, 1.244 taksona flore, 259 taksona insekata, 12 vrsta riba, 23 vrste vodozemaca i gmizavaca, 139 vrsta ptica i 26 vrsta sisara. Pored jedinstvenog živog sveta, na području Suve planine nalaze se objekti geološkog i kulturno-istorijskog nasleđa.

Položaj Suve planine je u središtu Balkanskog poluostrva, na granici između istočne i zapadne mezijske provincije. Razuđenost terena, nadmorska visina i istorijski razvoj flore i vegetacije, uticali su bitno na floristički i vegetacijski diverzitet Suve planine.

Na području Suve planine, registrovano je 58 vrsta lišajeva iz 39 rodova. Dosadašnja istraživanja pokazala su izuzetan diverzitet entomofaune Suve planine – 259 utvrđenih taksona, a u fauni dnevnih leptira 112 vrsta. Kao tipično planinsko stanište, Suvu planinu karakteriše i prisustvo velikog broja vrsta ptica. Do sada je evidentirano 139 vrsta ptica, od toga 129 gnezdarica. Reke podnožja Suve planine bogate su autohtonim vrstama riba (potočna pastrmka, potočna mrena, krkuša, klen i dr.). Od ukupnog broja vrsta koje naseljavaju Srbiju, na Suvoj planini je registrovano 43% vrsta vodozemaca i 63% vrsta gmizavaca. Naročito je veliko bogatstvo u klasi Reptilia, gde je od 22 vrste gmizavaca registrovanih u Srbiji, 13 vrsta odnosno više od 63% zabeleženo na Suvoj planini.

Fauna sisara Suve planine, na osnovu broja zastupljenih vrsta (26 vrsta), njihovog prostornog rasporeda i uloge u funkcionisanju ekosistema, predstavlja značajan segment prirodnih vrednosti Srbije. U fauni sisara Suve planine posebno se ističu Chionomys nivalis (snežna voluharica), Myohus Myoxus glis (veliki sivi puh) i Felix Felis silvestris (divlja mačka).

Najviši vrhovi Suve planine su: Trem (1.810 m), Đorđina čuka (1.735 m), Golemo Stražište (1.714 m), Litica (1.683 m), Debelac (1.671 m), Sokolov kamen (1.523 m) i Mosor (984 m).

Specijalni rezervat prirode „Rtanj

Upravljanje SRP „Rtanj“ ostvaruje se preko Šumskih gazdinstva „Niš“ iz Niša i „Timočke šume“ iz Boljevca.

Specijalni rezervat prirode „Rtanj” obuhvata istoimeni planinski masiv u istočnoj Srbiji, odnosno predstavlja specifičan reljef sa kupastim vrhom Šiljak i vrlo strmim padinama, kraškim reljefom sa dubokim jamama i različitim oblicima krasa.

Zaštićeno područje administrativno pripada opštinama Sokobanja i Boljevac.

Prema Uredbi o proglašenju Specijalni rezervat prirode „Rtanj” stavljen je pod zaštitu kako bi se: očuvali unutrašnji kotlinski baseni (krivovirski, bogovinsko-sumrakovački i sokobanjski basen), kao i tektonski horst Rtnja sa delom Gole planine i površi južne padine Rtnja prema Konstadinovici; očuvao morfostrukturni reljef (planinski greben Kusak-Golemi vrh (1405 m) sa krečnjačkom piramidom Šiljkom (1570 m)); očuvale najstarije stene u okviru starijeg paleozoika, sedimenti silura i devona, serija dolomita i dolomitičnih krečnjaka; očuvalo 14 speleoloških objekata (dve pećine, deset jama, dva objekta odgovaraju jamsko-pećinskom tipu) i značajnije hidrogeološke pojave (Mirovsko vrelo, Lukovsko vrelo, vrelo Mrljiš, Ilinsko vrelo i druga manja); očuvale šumske zajednice reliktnog karaktera (mešovita šumska zajednica jele i bukve), termofilne šume i šibljaci hrastovog pojasa, mezofilne bukove i bukovo-jelove šume, sladunovo-cerove šume i razvijene vegetacije šibljaka; očuvala fitocenoza Ceterachi-Ramondetum serbicae, endemična vrsta ljubičice (Viola grisebachiana) sa kamenikom (Saxifraga paniculata), kao i kserofilni tipovi zeljaste vegetacije (pašnjaci, livade i kamenjari), vlasulja (Festuca valesiaca) i edifikatorska vrsta stenoendemična rtanjska metvica (Nepeta rtanjensis); očuvalo 644 taksona iz grupe vaskularnih biljaka, taksoni svrstani u 72 familije viših biljaka.