Predeli izuzetnih odlika

Predeo izuzetnih odlika je područje prepoznatljivog izgleda sa značajnim prirodnim, biološko – ekološkim, estetskim i kulturno – istorijskim vrednostima, koje se tokom vremena razvijalo kao rezultat interakcije prirode, prirodnih potencijala područja i tradicionalnog načina života lokalnog stanovništva (član 33 Zakona o zaštiti prirode „Sl. gl. RS“, broj 36/09, 88/10, 91/10 – ispravka 14/16 i 95/18 – dr. zakon).

Predeo izuzetnih odlika „Kosmaj“

Zaštićeno područje „Kosmaj“ nalazi se na teritoriji administrativnog područja Beograda, gradska opština Mladenovac  – delovi katastarskih optšina Amerić, Koraćica i Velika Ivanča i gradske opštine Sopot – delovi katastarskih opština Rogača i Nemenikuće.

Prema Rešenju o stavljanju pod zaštitu prirodnog dobra „Kosmaj“, zaštićeno područje „Kosmaj“ stavljeno je pod zaštitu radi očuvanja i unapređenja živopisnih pejzažnih obeležja i primarnih predeonih vrednosti, strukture i kvaliteta šuma, raznovrsnosti i bogatstva biljnog i životinjskog sveta i staništa, kvaliteta voda, zemljišta i vazduha, dobara kulturne baštine i njihovih ambijenata, stvaranja uslova za održivi razvoj turizma, rekreacije i poljoprivrede, odnosno plansko uređenje i korišćenje prostora i izgradnju objekata za te namene.

Živi svet Kosmaja čini: 550 vrsta biljaka (u flori Kosmaja ima 30 reliktnih, 10 subendemičnih biljaka i 5 vrsta koje su prirodne retkosti), preko 300 vrsta gljiva, 24 vrste herpetofaune, 51 vrsta sisara, 96 vrsta ptica i veliki broj vrsta različitih insekata. Vegetacija Kosmaja predstavljena je sa četiri šumske i tri zeljaste biljne zajednice. Preko 70% površine same planine je pod šumskom vegetacijom u kojoj  dominiraju izdanačke bukove i hrastove šume, uz manje učešće veštački podignutih sastojina četinara.

Kosmaj i njegova šira okolina predstavljaju područje od posebnog kulturno-istorijskog značaja, sa većim brojem zaštićenih kulturnih dobara i evidentiranih spomeničkih objekata i mesta. Glavne istorijske vrednosti su manastir Pavlovac, spomenik kulture od velikog značaja i zaštićeno arheološko nalazište Kasteljan, kao i manastir Tresije, crkva sv. Petra i Pavla u Nemenikućama i crkva svete Trojice u Koraćici.

Upravljanje PIO „Kosmaj“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Beograd“ iz Beograda.

Predeo izuzetnih odlika „Avala“

Zaštićeno područje „Avala“ nalazi se na teritoriji Grada Beograda, gradske opštine Voždovac i obuhvata delove katastarskih opština Beli Potok, Ripanj, Zuce i Pinosava.

Prema Rešenju o stavljanju pod zaštitu prirodnog dobra „Avala“, zaštićeno područje „Avala“ stavljeno je pod zaštitu radi očuvanja i unapređenja primarnih predeonih vrednosti i pejzažnih obeležja, raznovrsnosti oblika i pojava geonasleđa, bogatstva životinjskog i biljnog sveta i staništa, kvaliteta voda, zemljišta i šuma, negovanja tradicionalnih i istorijskih vrednosti, kao i stvaranja uslova za održivi razvoj rekreativnih i turističkih sadržaja i kontrolisane poljoprivrede, odnosno plansko uređenje i korišćenje prostora.

Avala je najsevernija šumadijska niska planina (506 m nadmorske visine), koja je izuzetno bogata vegetacijskim i florističkim elementima. Na njoj su zastupljene fitocenoze sa oko 597 biljnih vrsta i oko 70% površine je pod šumom.

Na Avali se nalaze brojni spomenici vezani za istoriju srpskog naroda. Ističu se spomenik Neznanom junaku (kulturno dobro od izuzetnog značaja), spomenik Vasi Čarapiću i poginuloj ruskoj vojnoj delegaciji.

Na Avali se nalazi i Avalski toranj, koji je izgrađen 1963/64 godine i bio je jedinstven po svojoj arhitekturi i po izgledu bio je bez premca odnosno bio je to jedini toranj u svetu koji nije ukopavan, već se oslanjao na trokraki oslonac koji su ga izdizali iznad tla. Avalski toranj je bio ukupne visine 202,87 m, ali je nažalost tokom NATO bombardovanja srušen 1999. godine.

Avalski toranj, kao simbol Grada Beograda obnovljen je 2009. godine, sa visinom 204,57 m.
Upravljanje PIO „Avala“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Beograd“ iz Beograda.

Predeo izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd“

Upravljanje PIO „Lepterija-Sokograd“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Niš“ iz Niša.

Predeo izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd“ nalazi se na području opštine Sokobanja, katastarske opštine Sokobanja i Blendija. Prema Uredbi o zaštiti predela izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd“, klisura reke Moravica stavljena je pod zaštitu kao prirodno dobro od velikog značaja.

Predeo izuzetnih odlika „Lepterija-Sokograd“ je područje izvanredne pejzažne raznolikosti sa atraktivnim geomorfološkim oblicima i pojavama, bogatom i raznovrsnom florom i faunom i kulturno-istorijskim vrednostima (srednjevekovno utvrđenje Sokograd, kulturno dobro od velikog značaja).

Jedan od veoma značajnih razloga zbog koga je područje Lepterija-Sokograd zaštićeno kao predeo posebnih prirodnih odlika i lepota je svakako i prisustvo retkih i značajnih šumskih zajednica i pojednih vrsta. Velike površine pod šumom čine klisuru još živopisnijom. Šume nemaju veću ekonomsku vrednost, ali su nezamenljiv prirodni okvir klisure i spomenika kulture. Klisura Moravice, kod Sokobanje predstavlja ivičnu epigenetsku sutesku dužine oko 3 km, usečenu podnožjem planine Device. Dubina klisure u odnosu na teme uzvišenja Popovica sa njene desne strane iznosi 140 m. Leva dolinska strana kontinuirano prelazi u padine Device dostižući nadmorsku visinu oko 1.200 m.

U klisuri Moravice, na vrhu uzvišenja kojeg sa tri strane okružuje rečni tok, nalazi se srednjevekovno utvrđenje Soko grad (Sokolac), spomenik kulture od velikog značaja.

Predeo izuzetnih odlika „Kamena Gora“

Upravljanje PIO „Kamena Gora“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Prijepolje“ iz Prijepolja

Predeo izuzetnih odlika „Kamena Gora“ nalazi se na teritoriji opštine Prijepolje, katastarske opštine Kamena Gora, Brajkovac, Gojakovići, Mataruge, Orašac, Kruševo, Gračanica i Miljevići. Prema Uredbi o proglašenju predela izuzetnih odlika „Kamena Gora“, područje „Kamena Gora“, deo dinarskih planina Starog Vlaha na krajnjem jugozapadnom delu Srbije, proglašeno je za zaštićeno područje regionalnog, odnosno velikog značaja.

Predeo izuzetnih odlika „Kamena Gora“ stavljen je pod zaštitu da bi se očuvale geomorfološke, hidrogeološke i biološke vrednosti planinskog područja koje je autentično po dubokim klisurama i mozaičnom rasporedu šumskih, livadskih i tresetnih zajednica koje čine ovaj prostor jedinstvenim; sliv reke Gračanice sa svojim klisurama predstavlja geomorfološko-hidrološki fenomen; bočne klisure reke Lim sa brojnim reliktnim zajednicama i refugijalnim staništima na krečnjačkim liticama; klimazonalne i zonalne zajednice šuma koje obuhvataju 60% ukupne površine ovog područja; staništa brojnih retkih i ugroženih biljnih vrsta koje se nalaze u kategoriji zaštićenih i strogo zaštićenih vrsta, endemična flora sa više tipova endemizma, najosetljiviji i najugroženiji tip staništa vlažne livade i tresavice; raznovrsnost životinjskih vrsta – sisara, ptica, gmizavaca, insekata od nacionalnog i međunarodnog značaja; da bi se očuvali karakteristični prirodni predeli, specifični objekti narodnog graditeljstva, kulturno-istorijsko nasleđe i tradicionalni način života koje ovaj prostor izdvajaju kao poseban.

Na području Kamene Gore, utvrđeno je prisustvo 473 biljne vrste i podvrste, što čini oko 13% ukupne flore Srbije.

Predeo izuzetnih odlika „Ozren-Jadovnik“

Upravljanje PIO „Ozren-Jadovnik“ ostvaruje se preko Šumskog gazdinstva „Prijepolje“ iz Prijepolja.

Predeo izuzetnih odlika „Ozren-Jadovnik“ nalazi se na teritoriji opštine Prijepolje, odnosno katastarskih opština Gornji Stranjani, Donji Stranjani, Grobnice, Mrčkovina, Koprivna i Milakovići. Prema Uredbi o proglašenju predela izuzetnih odlika „Ozren-Jadovnik“, područje „Ozren-Jadovnik“, deo dinarskih planina Starog Vlaha na krajnjem jugozapadnom delu Srbije, proglašeno je za zaštićeno područje međunarodnog, nacionalnog odnosno izuzetnog značaja.

Predeo izuzetnih odlika „Ozren-Jadovnik“ stavljen je pod zaštitu radi očuvanja: geomorfoloških, hidrogeoloških i bioloških vrednosti, visokoplaninskog krasa Jadovnika, klisure i kanjona Dubočice, Ramovića i Dubokog potoka, izvorske vode, pitomih proplanaka karakterističnih za dinarske planinine Starog Vlaha, kompleksa planinskih pašnjaka, 34 biljne zajednice, 59 vrsta balkanaskih endemita, 54 vrste retkih i ugroženih biljnih taksona i evropsko-borealne vrste smrča, crnjuša, borovnica koje se nalaze od 600 m do 1.200 m, raznovrsnosti životinjskih vrsta – 25 vrsta sisara (vidra, divlja mačka i dr.), oko 100 vrsta ptica (suri orao, riđi mišar, vetruška, buljina i dr.), 19 vrsta gmizavaca i vodozemaca (poskok, šareni daždevnjak i dr.) od nacionalnog i međunarodnog značaja, specifičnih objekata narodnog graditeljstva i kulturno-istorijskog nasleđa.

Predeo Ozrena i Jadovnika u Jugozapadnoj Srbiji predstavlja jedan od važnih centara diverziteta flore i vegetacije kako Srbije tako i čitavog Balkanskog poluostrva. Ovakav diverzitet uslovljen je pre svega kompleksom karakteristika terena i istorijskim razvojem čitavog područja. Velika morfološka palstičnost ovog područja sa brojnim klisurama, stenama, siparima i vlažnim depresijama u kombinaciji sa raznovrsnim geološkim odnosno pedološkim podlogama (krečnjaci, serpentiniti i druge silikatne stene) uslovili su pojavu velikog broja stanišnih i mikrostanišnih tipova. Raznovrsnost tipova staništa i refugijalne karakteristike prostora uslovili su da se na čitavoj ovoj oblasti sreće reprezentativna flora i vegetacija nacionalnog i međunarodnog značaja.

U prirodi izuzetne lepote nalazi se veći broj zaselaka, koji se odlikuju posebnim etnološkim (zaseok Tičije Polje) i spomeničkim svojstvima i vrednostima (manastir Davidovac iz XIII veka i ruševine manastira Mili).

Manastir Davidovac, sagrađen 1282. godine, zadužbina je župana Dmitra Nemanjića, najmađeg sina Vukana Nemanjića, čije je monaško ime David po čemu je i manastir dobio naziv. Ruševine manastira Mili – predpostavlja se da je manastir bio posvećen Sv.Trojici, prvi put se pominje kao karavanska stanica 1413. godine, a u XVIII veku je opljačkan i porušen.

Predeo izuzetnih odlika „Tatkova zemunica“

Predeo izuzetnih odlika „Tatkova zemunica“ nalazi se u centralnoj Srbiji, na teritoriji opštine Merošina. Zaštićeno područje je smešteno između korita Krjkovačke reke i Jasičkog potoka sa istočne strane i grebenskog dela Malog Jastrebca sa zapadne strane sa vrhovima Ljutički krst (904 m), Crveni breg (881 m) i Golemi laz (770 m).

Zaštita se proglašava radi očuvanja njegovih biološko-ekoloških, estetskih i kulturno istorijskih vrednosti. Predmetni prostor je sastavni deo šireg okruženja bukovo-hrastovih šuma južnog dela planine Mali Jastrebac.

Osnovna vrednost Predela izuzetnih odlika „Tatkova zemunica“ čine biološko-ekološke, estetske i kulturno-istoriske vrednosti.

Unutar šumskog kompleksa nalazi se i nekoliko objekata: zemunica u kojoj je 13. avgusta 1942. godine poginuo Nikodije Stojanović „Tatko“ borac Topličkog partizanskog odreda.

Upravljanje PIO „Tatkova zemunica“ ostvaruje se preko delova preduzeća Šumskog gazdinstva „Toplica“ Kuršumlija.