Organizacija šumarstva u Srbiji kroz istoriju

Prve radnje u vezi sa organizovanjem poslova u šumarstvu desile su se još u vreme Stefana Nemanje. On je, 1186. godine, sklopio ugovor sa Dubrovčanima da mogu u njegovoj oblasti seći drva bez ikakve takse, a koja je pre toga bila plaćana. Stefan Dušan, car srpski (1349- 1354) je, u svom Zakoniku, imao propise koji se odnose na šume, i to na svojinu šuma, žirovnice, goroseču i pošumljavanje, naknadu paše i sl.

Upravljanje i organizacija gazdovanja nad šumama uzrokovana je političkim i privrednim razvojem zemlje. Počeci organizovanog gazdovanja, odnosno pokušaji zaštite šuma, nastaju po okončanju II srpskog ustanka, po oslobađanju Srbije.

Šumari školovani u inostranstvu i zemlji se zalažu da se šumarstvo Srbije izmeni, da se kod vlasti razvije pravilno shvatanje značaja šume.

Preokret u gazdovanju šumama donosi Zakon o šumama iz 1891. godine. Zakonom je bilo propisano da se sve šume prvo premere i ograniče prema vlasništvu (zakonom su izdvojene državne, opštinske, seoske, manastriske, crkvene i privatne šume), pa tek onda da se stvore šumski okruzi. On uspostavlja, između ostalog, institut okružnih šumskih uprava koje postaju osnovna ćelija u gazdovanju šumama po ugledu na Evropu.

Šumskom upravom je rukovodio okružni šumar, a u njoj su bili još podšumari i čuvari šuma.

Nadležnost okružnih šumskih uprava je: podizanje i negovanje šuma, seča i prodaja drveta, uređivanje šuma (taksacija i izrada privrednih planova), nadzor nad čuvarskim osobljem u pogledu zaštite od bespravnog korišćenja šuma i vođenje potrebne administracije u vezi sa gazdovanjem šumama.

Stvaranjem nove države, otvara se novo razdoblje u razvoju srpske države i njenog šumarstva.

Posle izbijanja rata, 1941. godine, formirana je nova Direkcija šuma u Beogradu u koju je ušlo 10 šumskih uprava (Kučevo, Boljevac, Brza Palanka, Donji Milanovac, Žagubica, Paraćin, Aranđelovac, Beograd, Valjevo i Loznica). Direkcija šuma u Čačku je, takođe, pokrivala 10 uprava (Užice, Čačak, Bajina Bašta, Ivanjica, Gornji Milanovac, Kragujevac, Novi Pazar, Brus, Kraljevo i Kruševac), a Niš 5 šumskih uprava (Aleksinac, Kuršumlija, Prokuplje, Leskovac i Ražanj). Šumske uprave Pirot i Vranje su se nalazile na okupiranoj teritoriji od strane Bugara.

Kraj rata je dočekan sa Povereništvom za šume (formirano 1944. godine), a za upravljanje državnim šumama brinule su direkcija šuma sa šumskim upravama i šumskim manipulacijama za iskorišćavanje šuma.

Krajem 1946. godine, donesena je savezna, a 1947. godine i republička uredba o organizaciji šumarstva. Po njoj je, 1. aprila 1947. godine, stvoreno devet velikih šumskih gazdinstava („Toplica“ – Prokuplje, „Zlatibor“ – Užice, „Kukavica“ – Leskovac, „Južni Kučaj“ – Paraćin, „Severni Kučaj“ – Kučevo, „Maljen“ – Valjevo, „Goč“ – Kruševac, „Ibar“ – Kosovska Mitrovica i „Fruška gora“). Već početkom 1948. godine se ponovo izdvaja eksploatacija od gajenja šuma.

Prvi zakon o šumama u Srbiji, posle Drugog svetskog rata, donet je 1950. godine, a krajem 1951. godine na teritoriji Srbije bez pokrajina stvara se sedam direkcija šuma i to u: Beogradu, Nišu, Kragujevcu, Kraljevu, Zaječaru, Titovom Užicu, Vranju i Šumski pojas Beograd. Direkcije su imale status preduzeća, a od 1952. godine, posluju kao ustanove sa samostalnim finansiranjem.

U Vojvodini je, krajem 1951. godine, šumarstvo u nadležnosti pokrajinske vlasti. Stvoreno je pet šumskih gazdinstava: Zrenjanin, Bela Crkva, Sombor, Sremska Mitrovica i Narodno izletište Fruška gora.

Na Kosmetu, 1946. godine, Oblasni odbor KiM osniva Upravu državno-šumskih i šumsko-industrijskih preduzeća za Kosovo i Metohiju. Prve dve godine sedište je bilo u Prizrenu (kao i sedište Oblasti), a zatim je preseljeno u Prištinu.

U Prištini je, 1951. godine, formirana Uprava za šumarstvo AOKM u okviru te uprave bilo je osnovano šest šumskih gazdinstava sa 23 šumske uprave, i to: Priština (4), Gnjilane (3), Uroševac (3), Kosovska Mitrovica (4), Prizren (4) i Peć (5).

U 1955. godini je donesen novi Zakon o šumama, šume su iz republičke nadležnosti prenete u nadležnost srezova. Tokom 1956. godine, narodni odbori srezova osnivaju šumska gazdinstva.

Novim Zakonom o šumama iz 1961. godine, šumska gazdinstva su dobila status privrednih organizacija i proširila svoju delatnost na iskorišćavanje šuma. Tada počinju i prve integracije sa drvnom industrijom koje traju, u raznim oblicima, sve do 1989. godine. Zakonom iz 1961. godine, formirana su šumsko-privredna područja (uža Srbija 21, Kosmet 12 i Vojvodina).

Ovaj period karakterišu integracije u oblasti šumarstva, industrije za preradu drveta, trgovine pa i drugih delatnosti, što dovodi do najveće dezintegracije samog šumarstva u njegovoj istoriji.

Šumarstvo je bilo dezintegrisano i vrlo heterogeno organizovano.

Godine 1990. je usledila izmena Zakona o preduzećima, zatim donošenje Zakona o javnim preduzećima Srbije. Iza ovoga se donosi Zakon o šumama. Društvene šume kojima su gazdovala 53 preduzeća, ovim zakonom, proglašene su državnim šumama i, radi racionalnog sprovođenja mera gazdovanja, obrazovano je 27 šumskih područja (17 u centralnoj Srbiji, 4 u AP Vojvodini i 6 u AP Kosovo i Metohija) kojima, od 1. oktobra 1991. godine, gazduje zakonom osnovano Javno preduzeće za gazdovanje šumama „Srbijašume“. Državnim šumama gazduju i javna preduzeća koja upravljaju nacionalnim parkovima Tara, Kopaonik, Đerdap i Fruška gora, Javno preduzeće za gazdovanje zaštitnim šumama u Vrnjačkoj Banji, kao i vodoprivredna preduzeća oko vodotokova. Privatnim šumama gazduju njihovi sopstvenici, a sve stručno-tehničke i terenske poslove, kao i upravne poslove u ovim šumama, od 1. januara 1992. godine, preuzela su javna preduzeća (6) od skupština opština.

Stupanjem misije Ujedinjenih nacija na teritoriju AP Kosovo i Metohija, 1999. godine, došlo je do prekida rada šumskih gazdinstava u okviru JP „Srbijašume“, koja se nalaze na ovoj teritoriji. Samo je ŠG „Ibar“ Leposavić nastavilo rad, i to u delu ibarskog šumskog područja koje pripada opštinama Leposavić i Zubin Potok i severnom delu opštine Kosovska Mitrovica. Čak ni ŠG „Ibar“, Leposavić, nije moglo da izbegne obavezu da se registruje kao tamošnji privredni subjekat i uključi u privredni, fiskalni i carinski sistem koji sada vlada na Kosovu i Metohiji.

Tokom 2002. godine, započinje proces izdvajanja šuma Vojvodine iz sastava JP „Srbijašume“. Skupština Pokrajine donela je Odluku o osnivanju Javnog preduzeća za gazdovanje šumama na teritoriji Autonomne Pokrajine Vojvodine „Vojvodinašume“. Ista odluka predviđa da u sastav JP „Vojvodinašume“ ulaze svi dosadašnji delovi JP „Srbijašume“ sa teritorije Vojvodine.

Upravni odbor Javnog preduzeća „Srbijašume“ doneo je, 20. decembra 2002. godine, odluku o izdvajanju i prestanku rada delova preduzeća sa teritorije Autonomne pokrajine Vojvodine.

Ovim je, uz pomenuti gubitak nadležnosti nad šumama na teritoriji Kosova i Metohije, Javno preduzeće „Srbijašume“ svedeno na teritoriju centralne Srbije, a njegova nadležnost na 27 šumskih područja svedena je na 17 šumskih područja u centralnoj Srbiji. Površina šuma kojima gazduje JP „Srbijašume“ znatno je smanjena.