Istorija šuma i šumarstva Srbije

O šumama i šumarstvu centralne Srbije postoji malo podataka iz najstarijih vremena. U IV veku pre naše ere, Iliri, koji su naseljavali prostore današnje Srbije, bavili su se stočarstvom, lovom i ribolovom. Manje su se bavili zemljoradnjom, jer to nisu dopuštale prostrane šume koje, u to vreme, nije bilo lako krčiti.

Kada su Sloveni, sredinom VII veka, nastanili Balkansko poluostrvo, teritorija Srbije bila je jako šumovita.

U XIII veku jača rudarstvo i drugi vidovi privrede. Za rudnike se koristi dosta drveta što utiče na pojačano krčenje šuma, pa Dušanov zakonik, članom 123, zabranjuje Sasima dalje krčenje šuma radi naseljavanja na krčevinama.

Posle smrti cara Dušana, dolazi do slabljenja i raspadanja feudalne Srbije i postepeno osvajanje od strane otomanske imperije koje traje od 1389. do 1459. godine. O šumama u Srbiji iz vremena turske okupacije, od 1459. do 1804. godine, danas nema dovoljno podataka.

Stanje loše naseljenosti traje tri veka, od XV do početka XIX, a za to vreme šume su se potpuno obnovile. U XVIII veku, kada počinju nova doseljavanja, šumovitost u Srbiji je najveća. Najmanje 2/3 (oko 3.300.000 ha) je pod šumom, a površina Srbije, 1912. godine, iznosila je 4.830.260 ha.

Šume su se znatno obnovile i, na prelazu između XVIII i XIX veka, Srbija je bila skoro 80% pod šumom, prema mnogim izvorima najšumovitija zemlja na Balkanu.

Na početku XIX veka, kada počinje intenzivnije naseljavanje, ne postoji organizovano šumarstvo. Šume su opšte dobro, bez definisanog vlasništva i dostupne svakome na neograničeno korišćenje.

Prvi pokušaj da se spreči uništavanje šuma je Miloševa zapovest iz 1820. godine. To je prvi propis o šumama u Srbiji. Ova zapovest je proistekla iz bojazni da bi, uništavanjem šuma, nestalo žira za žirenje svinja, što je, u to vreme, bila osnovna korist od šuma.

Sredinom XIX veka, pojavljuju se prve strugare koje uzrokuju povećano korišćenje tehničkog drveta. Prve strugare podignute su na Beljanici, Jastrebcu i Kopaoniku i do 1885. godine bilo je 30 strugara.

Sredinom XIX veka, opštine i privatnici završavaju zauzimanje dostupnih šuma. Šumskom uredbom iz 1861. godine, prvi put se reguliše vlasništvo nad šumom.

Godine 1865, donosi se ukaz kojim se naređuje da se opredeljenja u Šumskoj uredbi iz 1861. godine, u vezi se sečom i podizanjem šuma u rudničkim i klisurnim šumama, prenesu na upravljanje stragarskim barutanama, tj. resoru vojnom. Na osnovu toga je organizovana čuvarska služba za te šume, i to je početak stručne uprave nad državnim šumama u Srbiji. Prvi šumarski stručnjak Aleksa Stojković koji je, šezdesetih godina devetnaestog veka, završio škole u inostranstvu.

Prva setva žira u Srbiji izvršena je na Topčideru i Košutnjaku, 1853. godine, u okviru praktične obuke đaka Poljoprivredne škole u Topčideru. Prva pošumljavanja većeg obima izvršena su na Rudniku, 1866. godine setvom 19 oka hrastovog žira.

U Vojvodini su prva pošumljavanja u okviru Subotičko-horgoške peščare, 1771. godine.

Organizovana briga o šumama počinje 1882. godine, kada je osnovano Ministarstvo za narodnu privredu da se stara o unapređenju zemljoradnje, stočarstva i šumarstva. Pri njemu je formirano odeljenje za šumarstvo, a na terenu su bili nadležni seoski kmetovi, seoski i opštinski šumari.

Prva organizovana škola za obrazovanje šumara je Zemljodelsko-šumarska škola u Požarevcu, osnovana je 1872. godine, a već 1875. iz nje izlaze prvi školovani stručnjaci. Školovani stručnjaci su uticali na donošenje novog Zakona o šumama, 1891. godine, prvog u Srbiji koji otvara novu eru u gazdovanju šumama Srbije.

Odnos prema šumama u XIX veku doveo je do toga da, početkom XX veka, Srbija ima svega oko 1,5 miliona ha šuma. Za sto godina iskrčeno je više od oko 1,8 miliona ha.

Kraj XIX veka donesen je novi Zakon o šumama, kao „prvi zakonodavni akt koji tretira šume kao proizvodno dobro, a šumsku privrednu kao privrednu granu“.

Što se tiče korišćenja šuma, prvu polovinu XX veka karakteriše intenzivnija prerada drveta na strugarama, takođe velika potrošnja ogrevnog drveta.

Početkom XX veka, započelo je intenzivnije pošumljavanje, uz prethodno formiranje rasadnika.

Stvaranjem države SHS, 1918. godine, organizuje se Ministarstvo šuma i rudnika sa Generalnom direkcijom za šume.

Godine 1929, donet je prvi jugoslovenski Zakon o šumama koji je uspostavio jedinstveni sistem upravljanja šumama na teritoriji cele Kraljevine Jugoslavije.

U vreme Drugog svetskog rata je došlo do daljeg pogoršanja stanja šuma. Velike površine su iskrčene tokom rata željom okupatora ili je to činilo stanovništvo.

Neposredno posle rata, organizacija upravljanja i gazdovanja šumama se stalno menjala, bila je pod velikim uticajem vlasti, naročito lokalne, što se nije povoljno odražavalo na šumu. Organizuju se masovne seče u najboljim šumama velikih planinskih masiva. Ovim drvetom se snabdevaju veliki gradovi, gradilišta, fabrike. Velike količine najkvalitetnije građe i drveta se izvoze.

Šezdesetih godina počinje intenzivniji razvoj industrije u Srbiji, pa i drvne. Započinju prve integracije šumarstva i drvne industrije. Ovaj proces se intenzivira sedamdesetih godina. U period od 1973. do 1977. godine, najveći broj šumskih gazdinstava, posebno onih sa kvalitetnim šumama i velikim etatom, integrišu se sa preduzećima drvne industrije. Drvni kombinati imaju dominaciju nad šumarstvom (što je podrazumevalo prekomerno korišćenje šuma u pojedinim područjima i uticalo negativno na gazdovanje šumama).

Oktobra 1950. godine, Vlada NR Srbije je osnovala Biro za projektovanje u šumarstvu sa prevashodnim zadatkom da radi na uređivanju šuma.

Što se tiče gajenja, posle Drugog svetskog rata dolazi do snažnog razvoja šumarske nauke u oblasti gajenja šuma.

Posle Drugog svetskog rata, u pošumljavanju su postignuti zavidni rezultati.

Posle 1945. godine, zaživela je u Srbiji i delatnost zaštite šuma.

Delatnost na zaštiti prirode zaživela je posle Drugog svetskog rata. Godine 1948. je osnovan Zavod za zaštitu prirode i stavljanje pod zaštitu određenih prirodnih dobara. Godine 1961. je formiran, prvi u zemlji, Nacionalni park Fruška gora, a osamdesetih i nacionalni parkovi Đerdap, Tara i Kopaonik.

Školovanje visokoobrazovanih stručnjaka traje u okviru Poljoprivredno-šumarskog fakulteta u Beogradu sve do 5. februara 1949. godine, kada se osniva Šumarski fakultet Beogradskog univerziteta.

Period od 1945. do 1990. godine je vrlo buran u gazdovanju šumama. Od prekomernog korišćenja šuma i degradacije uzrokovanih ekstenzivnim stočarstvom, prešlo se na uređivanje skoro svih šuma, izvršen je veliki obim pošumljavanja, uvedene su savremene metode u gajenju i korišćenju šuma, kao i odgovarajuća zaštita.